Ո՞ւր կորան Սիսիանի 14 գործարանները

Մովսես Խորենացու վկայությամբ՝ Սիսիան անունը կապված է Սյունյաց իշխանական տան նախնիներից՝ Սիսակի հետ։ Պատմաբան-բանասեր Մորուս Հասրաթյանի աշխատություններում Սիսիան բնակավայրը հիշվում է սկսած 10-րդ դարից, սակայն ոչ թե Սիսիան անունով այլ ՝ Ծղուկ, Սիսավան, Սիսական, Քեթովան և Ղարաքիլիսա անուններով: Սիսիան տեղանունն առաջին անգամ հանդիպում է 13-րդ դարում Կիրակոս Գանձակեցու աշխատություններում։ Այն Սյունիքի իշխանության կենտրոններից մեկն էր, որը եղել է առևտրական և ռազմավարական ուղիների հանգույց, կապել Հայաստանը Արցախի և Իրանի հետ։ Սակայն 1604 թվականին Սիսիանի բնակչությունը նույնպես ենթարկվել է Շահ Աբաս I-ի կազմակերպած հայերի զանգվածային տեղահանությանը։ Այդ բռնագաղթի հետևանքով Արևելյան Հայաստանի բազմաթիվ գավառներից, այդ թվում Սյունիքից, հայերը հարկադրաբար տեղափոխվել են Պարսկաստան։

Պատմաբան, լրագրող Հենզել Առաքելյանի «Սիսիան» գրքում նշվում է , որ այժմյան Սիսիանի բնակչությունն ավելի ուշ է ձևավորվել՝ 19-րդ դարում տեղի ունեցած վերաբնակեցումներից հետո։ 1828 թվականից հետո, ռուս-պարսկական պատերազմների ավարտին, Սիսիանի տարածք սկսեցին տեղափոխվել հայ ընտանիքներ Պարսկաստանի տարբեր շրջաններից, հատկապես՝ Սալմաստից և Խոյից։

Պարսկաստանի Խոյ նահանգից եկած և Ույծ գյուղում բնակեցված Մարգարենց ազգից Լիլիթ Վարդանյանը ծնվել, մեծացել և ապրում է Սիսիանում։ Նա համաձայն չէ, որ Սիսիանը փոքր գավառական քաղաք է։

Բռնակոթ գյուղի բնակիչ Սելբերտ Շաբանյանի խոսքով՝ Սիսիանում կան ինչպես «բնիկ» սյունեցիներ, այնպես էլ «եկվորներ»։ Բնիկները հիմնականում հարակից գյուղերից են՝ Բռնակոթից, Տոլորսից, Հացավանից, Բնունիսից, Դարբասից, Լորից և այլ բնակավայրերից: Եկվորներն այստեղ են հաստատվել 1828 թվականի վերաբնակեցումների ժամանակ՝ գալով տարբեր վայրերից, այդ թվում՝ Վանա լճի և Խոյի շրջակայքից։

Մինչ այդ բնակավայրը համեմատաբար սակավաբնակ էր: Այստեղ բնակվում էին ընդամենը մի քանի ընտանիք, այդ թվում՝ բռնակոթցի Մելիք-Սաֆրազյանների տոհմի անդամները։ Այսօր էլ այդ տոհմի ներկայացուցիչները շարունակում են բնակվել Բռնակոթ գյուղում։ Այդ գյուղից է սերում նաև պատմաբան Նիկողայոս Ադոնցի տոհմը։ Գաղտնիք չէ, որ Սիսիանը տվել է Հայաստանին շատ մտավորականների։ Ղարաքիլիսայում առաջին պետական դպրոցը ստեղծել է Արշակ Ղազարյանը 1882թ., այդ տարի դպրոցն ունեցել է 52 աշակերտ ( Ս․ Խանզադյան, «Հայրենապատում», գիրք Ա)։

Սիսիանում ձևավորվող ենթակառուցվածքները նպաստեցին քաղաքի առաջընթացին։

1936 թվականին քաղաքում օդանավակայան է բացվում (Սերո Խանզադյան, «Հայրենապատում», գիրք Ա)։ Թեպետ հին օդանավակայանը քաղաքի լայնացման հետևանքով հետզհետե շրջապատվեց բնակելի թաղամասերով, այն շարունակում էր գործել մինչև 1986 թ., մինչև նոր օդանավակայանի պաշտոնական շահագործումը:

Սիսիանի բնակիչ Ռաֆայել Թաթոսյանը պատմում է. «Մանկությանս հիշողություններից մի դրվագ կա, որ շատ պարզ եմ հիշում։ Երբ դեռ փոքր էինք, գնում էինք օդանավակայան ու այնտեղ խաղում։ Հետո օդանավակայանը տեղափոխվեց ու դարձավ ռազմական, բայց մինչև այսօր մենք՝ տեղացիներս, այդ վայրը շարունակում ենք անվանել «աէրոպորտի տեղը»։

1982-ին քաղաքի հարևանությամբ սկսվում է նոր օդանավակայանի շինարարությունը, ճարտարապետը Ռոբերտ Այդինյանն էր։ նոր օդանավակայանից տեղի բնակչությունը կարողացավ օգտվել մինչև 1991 թ., իսկ այնուհետև օդանավակայանն անցավ ՊՆ-ի ենթակայության տակ։

1953թ. մայիսին Հին Ղարաքիլիսան Սիսիան է դառնում: Եվ տեպետ իր հին պատմությանը բնակավայրը քաղաքի կարգավիճակ է ստանում 1974 թվականին, որի համար 1976 թվականին ստեղծվում է առաջին հատակագիծը: Ըստ դրա՝ վերակառուցվում է կենտրոնը, կառուցվում են բնակելի նոր զանգվածներ։

Որոտանի ձախ ափին 6-7-րդ դարի Սուրբ Հովհաննես եկեղեցուն հարակից թաղամասն է համարվում Սիսիանի ամենահին թաղամասը։ Այսօր էլ թաղամասով շրջելիս կարելի է հանդիպել կոլորիտային հին տների, որոնք պահպանվել են ամբողջությամբ, կամ՝ մասամբ ձևափոխված: Որոշ տներ վերակառուցվել են խորհրդային տարիներին, ապա անկախության շրջանում։

Այս թաղամասում Սիսիանի՝ քաղաքի կարգավիճակ ստանալու տարում կառուցվել է Վարդանյանների տունը: Լորիկ Վարդանյանի ամուսինը՝ Զավեն Վարդանյանը եղբոր հետ է կառուցել տունը։

Զավեն Վարդանյանը 33 տարի եղել է Սբ․ Գրիգոր լուսավորիչ կամ Սյունի եկեղեցու ժամկոչը, մոմավաճառը, պահակը։ Նրանց զավակները Սիսիանում ճանաչված և սիրված մարդիկ են։ Որդիներից Թաթուլ Վարդանյանը (Թաթուլ Սյունի) պատմաբան է, Սիսիանի Ն․ Ադոնցի անվան պատմության թանգարանի տնօրենն է եղել։

Գործարանը հումքը ներմուծում էր Չինաստանից, Պակիստանից։ Իսկ արտադրանքը պահանջված էր ամբողջ Սովետական միությունում։

«Մեր արտադրանքի 98%-ն արտահանվում էր Սովետական միության տարբեր երկրներ, իսկ 2 %-ն էր ընդամենը մնում Հայաստանում: Դա էլ հետո հավաքվում էր և մի ձևով էլի ուղարկվում, այդքան հագեցած էր տրիկոտաժի արտադրությունը։ Գործարանները շատ էին՝ Երևանում, Շիրակի մարզում, Կապանում, Գորիսում, բոլոր տեղերում կար։ Հումքը, դե, բամբակն է, բամբակը Հայաստանում չկար, ներկրում էինք կամ պատրաստի կտորի տեսքով, կամ մանվածքի տեսքով, որը հետո տալիս էինք Մարալիկի ֆաբրիկա։ Իրենք թել էին մանում, մենք կտորը գործում, կտորը վերամշակում, հետո վերածում արտադրանքի», - պատմում է Բենիկ Հակոբջանյանը։

Գործարանի բոլոր մասնաճյուղերում միասին՝ շուրջ 1100 մարդ էր աշխատում: Յուրաքանչյուր պրոֆիլի արտադրամաս ուներ իր դերձակները, վարպետները, ենթավարպետները:

Գործարանը նույնիսկ փորձել է համագործակցել Puma ընկերության հետ, սակայն չի ստացվել։ Այսօր գործարանից մնացել են պատերն ու դրանց կողքին աճած աղբակույտերը։ Ամբողջովին ավերակ դարձած այս շինությունը, սիսիանցիների խոսքով, թալանվել է։

Սոս Հարությունյանը 15 տարեկանից աշխատել է Սիսիանի լամպերի գործարանում։ Գործարանն արտադրում էր ցերեկային լամպերի բաղադրիչ մասեր (դրոսսելներ): Չորս տարի աշխատելով գործարանում և զուգահեռ սովորելով տեխնիկումում՝ մեկնել էր Խորհրդային բանակ։ Ծառայությունից հետո վերադարձել էր Սիսիան, տեխնիկումը ավարտել և շարունակել աշխատել որպես ցեխի վարպետ։ Սոս Հարությունյանից բացի լամպերի գործարանում աշխատում էին նրա մայրը, եղբայրը, քույրն ու հարսը։

«Գործարանում ունեցել ենք 300 աշխատող, որը Սիսիանի համար մեծ օգնություն է եղել, բոլորն էլ ճիշտ ժամանակին ստացել են իրենց աշխատավարձը ու ոչ մի կարիք չեն ունեցել։ Ունեցել ենք մեծ քանակությամբ երիտասարդներ աշխատող, որոնք այն ժամանակ եկել են ստաժի համար աշխատելու, որպեսզի ընդունվեն բարձրագույն», - հիշում է Սոս Հարությունյանը։

Այսօր լամպերի գործարանի տեղում գործում է Սիսիանի քարի գործարանը։ Իսկ տեքստիլի, շինանյութի և պանրի գործարանների շինությունները չեն շահագործվում: Դրանք հիմնականում լքվել են և թալանվել։ Անուններ տալուց բոլորը խուսափում են։ Միայն ասում են, որ Խորհրդային միության փլուզումից հետո մաս- մաս վաճառվել են տեխնիկան, գործիքները և էլի շատ բաներ։

Սիսիանն այսօր էլ ժամանակների խաչմերուկում է։ Այստեղ ապրում են, արարում և զարգանում։ Չնայած դժվարություններին՝ Սիսիանը կրկին ունի զարգանալու ներուժ՝ հենվելով անցյալի փորձի ու այժմյան բնակիչների վրա։ Իսկ «Զանգերն անցանք» արտահայտությունը շարունակում է մնալ վերադարձի ու նոր ուժ ստանալու խորհրդանիշ։