Գորիսը
մարդկանց ընկալումներում
Ինչպես են գորիսեցիները ձևավորում քաղաքի պատկերն ու հիշողությունները
Լուսանկարը՝ Արամ Պետրոսյանի
«Գորիս» բառը լսելիս մարդիկ նախ ի՞նչ են պատկերացնում՝ փողոցներ ու տներ, թե՞ առասպելներ, լեռներ ու զանգեր: Քևին Լինչի մտավոր քարտեզագրման մեթոդով Գորիսի բնակիչների ձեռքով գծված մի քանի տասնյակ քարտեզներ բացահայտում են քաղաք, որտեղ կան արահետներ, թաղամասեր, տեսարժան վայրեր և անեկդոտներ, այլ ոչ թե պարզապես շինություններ ու սահմաններ:
Քեվին Լինչն ամերիկյան ուրբանիզմի ակադեմիայի հայտնի դեմքերից է, դասավանդել է Մասաչուսեթսի Տեխնոլոգիական Ինստիտուտում, եղել է աշխարհահռչակ ճարտարապետ Ֆրենկ Լլոյդ Ռայթի ուսանողներից ու մասնավորապես հայտնի է իր «Քաղաքի պատկերը» աշխատությամբ։ Այս գրքում Լինչը անդրադարձել է քաղաք երևույթին որոշակի հոգեբանական տեսանկյունից՝ փորձելով հասկանալ, թե ինչպես է արտահայտված քաղաքի գոյությունը մարդկանց մտքերում ու պատկերացումներում, ինչպիսին է քաղաքի պատկերն ու «իմիջը»։
Նա սկիզբ է դրել մտավոր քարտեզագրման ՝ որպես քաղաքային որակական հետազոտության մեթոդին, որի միջոցով էլ եզրահանգել է, որ ցանկացած մտավոր քաղաք ունի 5 հիմնական տարր, որոնց համատեղմամբ էլ ձևավորվում են այդ քաղաքի պատկերները մարդկանց մտքերում։ Քաղաքային այդ 5 լինչյան տարրերն են՝ ուղիները (տարբեր կետեր միմյանց կապող ցանկացած տեսակի ճանապարհ, արահետ, աստիճան), եզրերը (քաղաքի տարբեր հատվածները միմյանցից բաժանող հստակ գծերը, քաղաքի սահմանները արտաքին աշխարհի նկատմամբ), հանգույցները (տարբեր տեսակի խաչմերուկներ, ընդհանուր հրապարակատիպ վայրեր), թաղամասերը և նշանավոր վայրերը։
Ճիշտ է, անձամբ չեմ ճանաչում Լինչին, բայց սովորելով ԱՄՆ Մաքալեստըրի համալսարանի քաղաքային գիտության բաժնում՝ հասցրել եմ լսել նրա հայտնի մեթոդի մասին ու նույնիսկ համակուրսեցիներիս հետ կիրառել այն։ 2025-ին, լինելով Ուրբանիստա հարթակի պրակտիկանտներից մեկը, որոշեցի փորձարկել մտավոր քարտեզագրումը և քաղաքի պատկերի բացահայտումը ինձ հարազատ քաղաքում՝ Գորիսում։
Դաշտային աշխատանքի ընթացքում հասցրեցի հավաքել շուրջ 3 տասնյակ ձեռագիր քարտեզ Գորիսի տարբեր հատվածների և տարբեր տարիքի բնակիչներից՝ բոլորին խնդրելով հատկացնել մոտավոր 10 րոպե։ Այս նյութով ցանկանում եմ ընթերցողին ծանոթացնել ուշագրավ ձեռագիր «Գորիսները» և Գորիսի քաղաքային պատկերի և դիմագծի մասին եզրահանգումների գալ։ Ի՞նչ է ծնվում մարդկանց գլխում, երբ լսում են Գորիսի անունը։ Ինչու՞մ է կայանում Գորիսի ինքնությունը։ Ինչո՞վ է Գորիսը՝ Գորիս։
Դաշտային աշխատանքի ընթացքում հասցրեցի հավաքել շուրջ 3 տասնյակ ձեռագիր քարտեզ Գորիսի տարբեր հատվածների և տարբեր տարիքի բնակիչներից՝ բոլորին խնդրելով հատկացնել մոտավոր 10 րոպե։ Այս նյութով ցանկանում եմ ընթերցողին ծանոթացնել ուշագրավ ձեռագիր «Գորիսները» և Գորիսի քաղաքային պատկերի և դիմագծի մասին եզրահանգումների գալ։ Ի՞նչ է ծնվում մարդկանց գլխում, երբ լսում են Գորիսի անունը։ Ինչու՞մ է կայանում Գորիսի ինքնությունը։ Ինչո՞վ է Գորիսը՝ Գորիս։
Նախ և առաջ կուզեի անդրադառնալ հե՛նց տատիկիս ու պապիկիս գծած քարտեզներին, քանի որ նրանք են եղել իմ ուսումնասիրության առաջին մասնակիցները։
Երկուսի քարտեզներում էլ առանցքային են Գորիսի փողոցները՝ նշված իրենց անուններով։ Հետազոտության հաշվարկներում ներառված 28 քարտեզից 23-ում (~82%) տարատեսակ ուղիներ կան. ուղիներն ակնհայտորեն կարևորագույն դեր ունեն Գորիսի պատկերի մեջ։
Պապիկս նաև նշել է Գորիսի թաղամասերից Ըղզյաջին, Ծտի բները, Չերեմուշկան ու Վանքի տափը։ Համացանցում այսօր դժվար է գտնել մի հստակ քարտեզ, որտեղ տրված է Գորիսի թաղամասերի կամ վարչական շրջանների պաշտոնական բաժանումը, սակայն այս ուսումնասիրության ընթացքում կարելի է հանդիպել տարբեր թաղամասերի մասին հիշատակումների։
Երկուսի քարտեզներում էլ առանցքային են Գորիսի փողոցները՝ նշված իրենց անուններով։ Հետազոտության հաշվարկներում ներառված 28 քարտեզից 23-ում (~82%) տարատեսակ ուղիներ կան. ուղիներն ակնհայտորեն կարևորագույն դեր ունեն Գորիսի պատկերի մեջ։
Պապիկս նաև նշել է Գորիսի թաղամասերից Ըղզյաջին, Ծտի բները, Չերեմուշկան ու Վանքի տափը։ Համացանցում այսօր դժվար է գտնել մի հստակ քարտեզ, որտեղ տրված է Գորիսի թաղամասերի կամ վարչական շրջանների պաշտոնական բաժանումը, սակայն այս ուսումնասիրության ընթացքում կարելի է հանդիպել տարբեր թաղամասերի մասին հիշատակումների։
Չերեմուշկան նույն Գետափնյա թաղամասն է՝ Վարարակն գետի ափին Խորհրդային շրջանում կառուցված մի քանի բազմաբնակարանային շենքերի խմբավորումը։ Վանքի տափը նույնպես նույն ժամանակաշրջանի վաղեմության բազմաբնակարանային շենքերի մի խումբ է՝ հյուսիսից քաղաք մտնող Սյունիքի փողոցի երկու կողմերում։
«Տափ» տեղի բարբառով նշանակում է «տակ», և տեղացիների կարծիքով այս տարածքը կոչվում է «Վանքի տափ», քանի որ մոտակայքում է քաղաքին անմիջապես հարակից Վերիշեն գյուղի 4-րդ դարի Սբ․ Հռիփսիմե եկեղեցին։ Ուշագրավ է հատկապես «Ծտի բներ» կոչվող թաղամասը, որը կառուցվել է ուշ խորհրդային տարիներին և 1980-ականներին Բուլղարիայում կայացած ճարտարապետական մրցանակաբաշխության ժամանակ գլխավոր մրցանակ է շահել։ Սա բառացիորեն սարի լանջին ծվարած ծտի բներ է հիշեցնում, և տներն էլ կառուցված են «մեկի բակը մյուսի տանիքն է» սկզբունքով։
«Տափ» տեղի բարբառով նշանակում է «տակ», և տեղացիների կարծիքով այս տարածքը կոչվում է «Վանքի տափ», քանի որ մոտակայքում է քաղաքին անմիջապես հարակից Վերիշեն գյուղի 4-րդ դարի Սբ․ Հռիփսիմե եկեղեցին։ Ուշագրավ է հատկապես «Ծտի բներ» կոչվող թաղամասը, որը կառուցվել է ուշ խորհրդային տարիներին և 1980-ականներին Բուլղարիայում կայացած ճարտարապետական մրցանակաբաշխության ժամանակ գլխավոր մրցանակ է շահել։ Սա բառացիորեն սարի լանջին ծվարած ծտի բներ է հիշեցնում, և տներն էլ կառուցված են «մեկի բակը մյուսի տանիքն է» սկզբունքով։
Ըստ տեղացիների, տների այդպիսի կառուցապատումը տարածված է եղել հատկապես Գորիսի շրջանի Հին Հալիձոր և Շինուհայր գյուղերում, որոնք էլ, տարածաշրջանի այլ գյուղերի պես, հիմնականում սարերի լանջին էին։
Լուսանկարը՝ Ակսել Բակունցի թանգարանից
Լուսանկարը՝ Ակսել Բակունցի թանգարանից
Տատիկիս քարտեզում անմիջապես աչք է ծակում մի կարևոր ու նշանավոր վայր՝ Լաստի խութ սարը։ Ակնհայտ է, որ տատիկիս պատկերացումներում Գորիսը առանց Լաստի խութի Գորիս չէ։ Լաստի խութը Գորիսին շրջապատող սարերից ամենահայտնին և խորհրդանշանականն է, որի անվան ծագումը տարբեր իրական և անիրական վարկածներ ունի:
Օրինակ, ասում են, երբ Նոյ նահապետը իջել է Արարատի գագաթին, և ջուրը դեռևս ամբողջովին չէր ազատել ցամաքը, նրա որդիներից մեկը լաստով լողալով եկել և իջել է Լաստի խութի գլխին ու այստեղ էլ հիմնել է իր տունը:
Լուսանկարը՝ Անահիտ Մինասյանի, 2024
Օրինակ, ասում են, երբ Նոյ նահապետը իջել է Արարատի գագաթին, և ջուրը դեռևս ամբողջովին չէր ազատել ցամաքը, նրա որդիներից մեկը լաստով լողալով եկել և իջել է Լաստի խութի գլխին ու այստեղ էլ հիմնել է իր տունը:
Լուսանկարը՝ Անահիտ Մինասյանի, 2024
Այդ օրվանից սարը կոչել են Լաստի խութ՝ «լաստ-նավի» բլուր: Այս սարը նաև հաճախ ասոցացվում է Մետաքսի ճանապարհի հետ։ Ասում են՝ քաղաքի կատակասեր տղաները մի օր նստում են տաքսի ու որոշում վարորդի հոգու հետ խաղալ․ «Ուստա, քյիշի Հնդկաստան», սա էլ, թե՝ «Աշկիս յիրա, տղերք»։ Վարորդը տանում-հասցնում է Լաստի խութ սարի ստորոտն ու ասում «Տղերք, սրանա տենը օխտավ եք քյինալու» (Տղերք, սրանից դենը ուղտով եք գնալու):
Նկատելի է, թե տատիկս ինչպես է քաղաքը դիտարկում ֆունկցիոնալ տեսանկյունից. նա նշել է այնպիսի վայրեր, ինչպիսիք են՝ «Ծիածան» խանութը, ծաղկի սրահ, տաք հացի փուռ, ալրաղաց և այլն։ Սրանք քաղաքում այսօր էլ հասանելի ծառայություններ են, որոնք առանցքային են տատիկիս մտավոր քաղաքում։ Ավելի մեծածավալ և հետազոտական, խիստ նորմերին համապատասխանող ուսումնասիրությամբ կարելի է ստուգել վարկած, ըստ որի քաղաքի համեմատաբար տարեց բնակիչների մտավոր քարտեզներում կան այլևս գոյություն չունեցող և հիշողության վերածված օբյեկտներ։
Անպայման ցանկանում եմ առանձնացնել Գորիսի նշանավոր ճարտարապետ Սևադա Զաքարյանի քարտեզը, որը նա ընդամենը 30 վայրկյանում է գծել։ Նրա հետ կարճ հանդիպման ժամանակ պարոն Զաքարյանը չցանկացավ մանրամասն քարտեզ գծել, սակայն ասաց, որ իր կարծիքով մարդիկ Գորիս ասելիս մտքում տեսնում են իրենց սեփական առանձնատունը և այգին։ Ըստ էության, սա նշանակում է, որ Գորիսի սեփական տները իրենց հատկանիշներով ստեղծում են Գորիսի մտավոր պատկերը՝ «բարքաշ» կոչվող պատի սվաղով, կարմիր կտուրներով, տնամերձ այգիներով, պատուհաններին սպիտակ ճաղավանդակներով։
Սևադա Զաքարյան, ճարտարապետ
Պարոն Զաքարյանի հետ զրույցից ուզում եմ նշել մի քանի հետաքրքիր փաստ։ Ըստ ճարտարապետի՝ միֆ է այն, որ Գորիսը նախագծվել է մի գերմանացի ճարտարապետի կողմից, ինչը տարածված ավանդազրույց է տեղացիների շրջանում։ Նրա խոսքով, 1890-ականներից 1900-ականներին Գորիսի քաղաքապետը ազգությամբ գերմանացի մի ռուս չինովնիկ է եղել, որի օրոք շատ տարբեր բաներ են կառուցվել: Արդյունքում, մարդկանց խոսույթում ծնվել է Գորիսը «գերմանացու շնորհք է» արտահայտությունը։
Խոսելով շինարարական նյութից՝ պարոն Զաքարյանն ասաց, որ գորիսյան առանձնատների քարերը հիմնականում Վարարակն և այլ մոտակա գետերի ափերից են, իսկ կարմիր կտուրների գույնը մարդիկ ստանում էին՝ օգտագործելով «օլիֆ» կոչվող նյութը։ Հարցիս, թե ինչու՞ էին քաղաքի հիմնադրման ժամանակից էլ գորիսեցիները ձգտում հենց կարմիր կտուրների, պատասխանեց, որ «Եվրոպայում էլ են այդպես անում, եվրոպական քաղաքներում էլ են մարդիկ կարմիր ներկել տանիքները»։
Խոսելով շինարարական նյութից՝ պարոն Զաքարյանն ասաց, որ գորիսյան առանձնատների քարերը հիմնականում Վարարակն և այլ մոտակա գետերի ափերից են, իսկ կարմիր կտուրների գույնը մարդիկ ստանում էին՝ օգտագործելով «օլիֆ» կոչվող նյութը։ Հարցիս, թե ինչու՞ էին քաղաքի հիմնադրման ժամանակից էլ գորիսեցիները ձգտում հենց կարմիր կտուրների, պատասխանեց, որ «Եվրոպայում էլ են այդպես անում, եվրոպական քաղաքներում էլ են մարդիկ կարմիր ներկել տանիքները»։
Ըստ տեղացիների վարկածների, գորիսեցիներին հասանելի շուկաներում առկա էր Բաքվի նավահանգստում նավերը ներկելու կարմիր նյութերի ավելցուկ, որ կղմինդրե տանիք չունեցող տեղացիներն գնում էին և օգտագործում թիթեղյա տանիքները ներկելու համար։
Լուսանկարը՝ Անահիտ Մինասյանի / Urbanista
Լուսանկարը՝ Անահիտ Մինասյանի / Urbanista
Գորիսի մարդկանց պատկերացումներում կարևոր դեր են կատարում նշանավոր վայրերը: Միայն հատուկենտ քարտեզներ կան, որոնցում կենտրոնանալով այլ երևույթների վրա (օրինակ՝ Գորիսի շրջակա 24 գյուղերը) անդրադարձ չկա քաղաքի տեսարժան վայրերին։ Ստորև մեջբերում եմ ամենահաճախ հիշատակվողները։
«Նոր Զանգեր»
Ամենահաճախ նշված նշանավոր վայրերից են Գորիսի հին կամ նոր Զանգերն ու Լաստի խութ սարը՝ 11-ական անգամ։ Գորիսում այս պահին կա երկու դարպասային հուշարձան՝ մեկը Երևանից եկող ճանապարհին 2001 թվականին կառուցված Զանգերն են, իսկ մյուսը՝ Ստեփանակերտից գալու ճանապարհին 2018 թվականին կառուցված Զանգերը։ Վերջինն առավել հայտնի է «Նոր Զանգեր» անունով, թեև 1985 թվականին Երևանից եկող ճանապարհին քաղաքի մուտքի մոտ կառուցված և հետագայում քանդված հուշարձանի վերակառուցված տարբերակն է։
Երևանից եկող ճանապարհին գտնվող Զանգերը կառուցվել են տեղական բազալտից, իսկ նոր վերակառուցված Զանգերն էլ՝ Իշխանասարի հրաբխային ծագում ունեցող թեթև քարերից, որոնք տեղացիները անվանում են «մեռած» քար: Կառույցի գունային լուծումները համահունչ են շրջապատի բրգաձև ժայռերի վարդագույն երանգին: Ամենահին Զանգերի վերաբերյալ մի ժողովրդական անեկդոտ կա՝ երբ Զանգերը քանդել էին ու, դե, նորն էլ դեռ չկար, ասում են` կապանցին ու սիսիանցին Գորիսի զանգերի մոտ պայմանավորված են լինում, բայց գալիս են անցնում` սիսիանցին հասնում է Կապան, կապանցին` Սիսիան։ Այս զվարճալի պատմությունը խոսում է Գորիսի՝ որպես Սիսիանն ու Կապանը կապող օղակի հանգույցի մասին, ինչը, ցավոք, այլևս արդիական չէ։
Երևանից եկող ճանապարհին գտնվող Զանգերը կառուցվել են տեղական բազալտից, իսկ նոր վերակառուցված Զանգերն էլ՝ Իշխանասարի հրաբխային ծագում ունեցող թեթև քարերից, որոնք տեղացիները անվանում են «մեռած» քար: Կառույցի գունային լուծումները համահունչ են շրջապատի բրգաձև ժայռերի վարդագույն երանգին: Ամենահին Զանգերի վերաբերյալ մի ժողովրդական անեկդոտ կա՝ երբ Զանգերը քանդել էին ու, դե, նորն էլ դեռ չկար, ասում են` կապանցին ու սիսիանցին Գորիսի զանգերի մոտ պայմանավորված են լինում, բայց գալիս են անցնում` սիսիանցին հասնում է Կապան, կապանցին` Սիսիան։ Այս զվարճալի պատմությունը խոսում է Գորիսի՝ որպես Սիսիանն ու Կապանը կապող օղակի հանգույցի մասին, ինչը, ցավոք, այլևս արդիական չէ։
Թեպետ Գորիսն այսօր սահմանամերձ համայնք է, շատ կարևոր է նշել, որ քարտեզագրող մասնակիցներից ոչ մեկը չի նշել թշնամու հետ ձևավորված սահմանը։ Արդյունքները կարող էին տարբեր լինել Գեղարքունիքում և Տավուշում, որտեղ սահմանամերձ գյուղերի և քաղաքների բնակիչները ոչ միայն արդեն տևական ժամանակ շփման գծի մոտ են ապրում, այլև ապրում են Ադրբեջանի, այլ ոչ թե Արցախի հարևանությամբ։ Համենայն դեպս, հնարավոր է, որ նույն Կապանում մի նմանատիպ քարտեզագրման վարժություն ցույց տա, որ մասնակիցները նշում են քաղաքին անմիջապես հարակից սահմանը ադրբեջանական դիրքերի հետ։ «Առաջնագիծ» լինելու ինքնությունը վստահաբար տարբեր ինտենսիվությամբ և տրամաբանությամբ է զարգանում Հայաստանի սահմանամերձ համայնքներում։
Մի մասնակից շատ հետաքրքիր «քարտեզ» ստեղծեց: Նա նշեց Գորիսի բանտի շրջակա փողոցները, բանտի հստակ վայրը և գրի առավ մի անեկդոտ, ըստ որի, եթե Կապանում կանայք միմյանց հետ ընկերություն էին անում, քանի որ նրանց ամուսինները միասին հանքում էին աշխատում, իսկ Սիսիանում կանայք միմյանց տուն էին այցելում, քանի որ իրենց ամուսինները նույն կոլխոզից էին, ապա Գորիսում կանայք ընկերուհիներ էին, քանի որ իրենց ամուսինները միասին էին նստել բանտում։ Ընդհանրապես, «գորիսեցի-կապանցի-սիսիանցի» ձևաչափով տարբեր ժողովրդական ասեկոսեները հուշում են, որ բացի առանձին քաղաքային ինքնություններից՝ կա նաև այս եռյակի ունիկալ ինքնությունը, որից ինչ-որ չափով կտրված են մոտակա այլ համայնքներ, ինչպիսիք են Մեղրին և Ստեփանակերտը։
Արդյունքներն ինձ հուշում են, որ գորիսեցիների բոլոր «Գորիսներում» քաղաքի ինքնությունը, կառուցվածքը և նշանակությունն ակնհայտ են։ Քաղաքի ինքնությունը կայանում է իր առանձնատների յուրահատուկ ճարտարապետությամբ, քաղաքի կառուցվածքով, փողոցների շախմատաձև դասավորվածությամբ, գետի երկու կողմերին Հին և Նոր Գորիսների բաժանմամբ: Քաղաքի նշանակությունն էլ՝ ամեն մարդու համար յուրովի իմաստ ունի։
Այսպիսով, Գորիսը մարդկանց մտքերում միաժամանակ տարածական կառուցվածք է, մշակութային հիշողություն և անձնական փորձառությունների հավաքականություն։ Մտավոր քարտեզագրումը կարող է դառնալ կարևոր գործիք քաղաքային պլանավորման և մասնակցային կառավարման համար՝ օգնելով հասկանալ բնակիչների քաղաքային կարիքներն ու քաղաքի հետ կապված տեսլականները։
Այսպիսով, Գորիսը մարդկանց մտքերում միաժամանակ տարածական կառուցվածք է, մշակութային հիշողություն և անձնական փորձառությունների հավաքականություն։ Մտավոր քարտեզագրումը կարող է դառնալ կարևոր գործիք քաղաքային պլանավորման և մասնակցային կառավարման համար՝ օգնելով հասկանալ բնակիչների քաղաքային կարիքներն ու քաղաքի հետ կապված տեսլականները։
~